'Salem' (1908)

Sidney Curnow Vosper (1866 - 1942)

Dyfrlliwiau ar bapur

Sidney Curnow Vosper, ‘Salem’

'Salem' yw darlun o gapel bach Bedyddwyr yng Ngefncymerau, Llanbedr, ger Harlech, Dwyrain Cymru. Adeiladwyd y capel yn 1850. Arferai Vosper ymweld â'r capel yn aml pan fyddai ar ei wyliau yn yr ardal. Y mae 'Salem' yn cael ei ystyried yn un o'r lleoedd addoli mwyaf enwog yng Nghymru. Mae'r darlun wedi dod yn icon i Gymru, yn yr un ffordd ag y mae 'Haywain' Constable neu 'And when did you last see your father' gan Yeames yn icon i bobl Lloegr.

Yn 'Salem', y prif-gymeriad yw Siân Owen o Ty'n-y-fawnog. Mae hi i'w gweld yn cerdded i lawr tuag at sedd y teulu. Mae'n ychydig cyn deg ar y cloc, a felly mae'n siwr ei bod hi'n hwyr, yn ystod y distawrwydd arferol cyn dechrau oedfa'r bore. Mae ei siôl liwgar yn wrthgyferbyniad i ddillad gweddill y gynilleidfa. Mae'n gwisgo fel hyn yn dwyn anfri ar y perchen ei hun. Gwelir hi'n cyrraedd yn hwyr i'r diben o dynnu sylw ati hi ei hun. Ym mhlygion y siôl dros ei braich dde, mae rhai yn credu eu bod yn gallu gweld wyneb y Diafol. Mae'r patrwm 'paisley' ar ffurf corn anifail, y plygiadau yn ffurfio llygad a thrwyn, ac ymyl y siôl yn farf iddo. Y mae dirgelwch o'r fath yn cyfiawnhau y manylion hyn i gyd.

Mae'r oll o'r cymeriadau yn 'Salem' yn rhan naturiol o'r bywyd gwledig. Ganed Siân Owen (1837 - 1927) ym Maesygarnedd, ffermdy anghysbell, a symudodd yn ddiweddarach i Ffordd Groes, Llanfair, lle bu farw yn 90 oed. O dan y cloc mae Robert Williams, Diacon Salem. Wrth ei ymyl, ond heb fod yn amlwg, mae Laura Williams o Ty'n-y-Buarth, Llanfair. Gyda'i gefn at y wal mae Owen Jones, i'w ffrindiau, Owen Siôn o'r Garleg Coch. Nid yw'r person ar ei llaw chwith yn bodoli, ffrwyth dychymyg ydyw. Y bachgen bach yw Evan Edward Lloyd, ac wrth ei ochr yntau mae Mary Rowland. Ar y pen pellaf ar y dde, a'i ben ar osgo, mae William Jones (Siôn), brawd Owen Siôn. Talodd Vosper chwe cheiniog (2.5c) yr awr iddynt hwy am eistedd.

Benthycwyd siôl Siân Owen gan Mrs Williams, oedd yn byw yn Ficerdy Harlech. Cafodd Vosper beth anhawster wrth beintio'r siôl, am fod Siân Owen yn aflonydd. Yn y diwedd, gosododd y siôl dros fodel difywyd a elwid yn 'Leisa Jones'. Mynodd henuriaid y capel fod eisiau symud y ffigiwr o'r capel nos Sadwrn cyn y 'seiat', neu cyn cyfarfodydd wythnosol y capel.

Er i Vosper geisio creu awyrgylch o gapel tawel Gymraeg, mae'r manylion fel y cloc a'r 'wyneb' sydd ar y siôl yn amlygu ystyr arall i'r gwaith. Mae hyn wedi ychwanegu at enwogrwydd ac enw da y darlun, ac yn tynnu ein sylw at arbenigrwydd yr hên wisg Gymraeg, ac at lywodraeth y fam oedd mor bwysig fel cymeriad canolog yn y teulu Cymraeg yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Ganed Sidney Curnow Vosper ar 29 Hydref 1866 yn Stonehouse, Dyfnaint. Bwriodd brentisiaeth i fod yn bensaer yn gynta, cyn mynd i astudio celf yn Academi Colarossi ym Mharis. Cafodd ei ethol i Academi Frenhinol Gorllewin Lloegr ym 1915, a danghoswyd ei waith yn Academi Frenhinol Llundain a Salon Paris. Priododd Constance James o Ferthyr Tydful. Dyma sy'n esbonio'r cysylltiad Cymraeg yn llawer o'i waith.

Prynwyd 'Salem' gan yr Arglwydd Leverhulme ym 1909 am gant gini (£105). Daeth y darlun yn boblogaidd ar ol iddo gael ei ddefnyddio i farchnata Sebon Sunlight Lever Brothers'. Roedd cwsmeriaid yn casglu tocynnau o'r pacedi, ac yn eu hanfon at y cwmni i sicrhau copi o'r darlun.

Ym 1988, amlygodd rhaglen 'Hel Straeon' S4C fodolaeth fersiwn arall o 'Salem', a oedd ychydig yn wahanol i lun Oriel Gelf Lady Lever. Roedd yn eiddo i un o ddisgynyddion Frank James, cyfreithiwr o Ferthyr Tydful a brawd-yng-ngyfraith i'r artist. Mae'n llai o ran maint na'r fersiwn a welir yma, ond fe'i gwireddwyd fel gwaith Vosper gan Peter Lord, yr awrdurdod ar beintio gyda chefndir Cymraeg.

Y mae'r ddau darlun o Gapel Salem yn cael eu disgrifio'n fanwl yn y llyfr 'Salem - Painting and Chapel (Y Llun a'r Llan)' gan Tal Williams, a gyhoeddwyd yn 1991 ac yn ei wythfed cyhoeddiad. Mae'r testun yn parhau i godi calonnau pobl Cymru fel 'icon' o Gymreictod ac i swyno pawb trwy ddangos y ffordd syml o fyw mewn cyfnod cynnar.